یادداشتی برای مسئله مشارکت و به بهانه انتخابات ۱۴۰۳
پس از انتخابات 15 تیرماه 1403 و مشارکت حدود 50 درصدی مردم ایران در دور دوم انتخابات ریاست جمهوری و پس از برگزاری سه انتخابات نسبتاً سرد در سالهای 1398، 1400 و دور اول 1403، این موضوع از سوی افراد مختلف و چهره های رسانه ای سیاسی مانند محسن رنانی، عباس عبدی، محمد فاضلی و کنشگران جوان تری مانند صادق الحسینی مطرح شد که سیاست در ایران مرده است و ما با یک جمعیت 50 درصدی معترض مواجه هستیم. این گروه از فعالان به افسانه اکثریت معترض با تحلیل چند انتخابات اخیر و قهر بخشی از مشارکت کنندگان دامن زدند و با گذشت یک ماه از انتخابات و استقرار رییس جمهور منتخب، همچنان این مسیر و گفتگو درباره اکثریت معترض ادامه دارد!
در حالی که دولت نزدیک به همین شخصیتها در انتخابات پیروز شده و باید تمام تلاش و انرژی حامیان و منتقدان صرف موفقیت دکتر پزشکیان شود، بخشی از انرژی رسانه ای جریانات همسو با دکتر پزشکیان، برای پیشبرد این ایده درباره افسانه اکثریت معترض و مرگ سیاست در ایران و قهر بزرگ با انتخابات و …خرج می شود! آیا گزاره ای که این گروه از فعالان رسانه ای سیاسی درباره وضعیت سیاست در ایران مطرح می کنند واقعیت دارد؟
در اینکه میانگین مشارکت نسبت به 40 سال گذشته کاهش یافته است شکی نیست و حتماً بخشی از رای دهندگان گذشته در سه انتخابات اخیر مشارکت نکرده اند.
در اینکه میزان مشارکت رای اولی ها پایین است و فاصله معناداری با میانگین عمومی کشور دارد هم شکی نیست و این هم دومین واقعیت تلخ سه انتخابات اخیر است.
در اینکه بخشی از قهرکنندگان با صندوق از دهک های پایین و استان های محروم هستند که همیشه نرخ مشارکت مناسب و بالایی داشتند هم تردیدی نیست. به ویژه اینکه این قهر از طبقه متوسط شهری در کلانشهرها، به افراد متدین و مذهبی در شهرهای کوچک و ورستاها هم سرایت کرده و بخشی از کسانی که در انتخابات مشارکت نکردند جزء این بخش از جامعه ایرانی بودند.
پس اینها واقعیتهای تلخ سه انتخابات اخیر است که از سال بسیار پرماجرا و مهم 1398 آغاز شده و ما همچنان در ادامه مسیری هستیم که از آن سال تا الان ادامه دارد و در این یادداشت قصد انکار و توجیه این واقعیتها را نداریم.
اما پرسش اصلی این است؛ آیا عدم مشارکت 51 درصدی در انتخابات 1403، به معنای شکل گیری اکثریت معترض است؟ در کنار این واقعیتهای انکارناپذیری که درباره سه انتخابات اخیر مطرح شد، چند نکته متفاوت نیز وجود دارد:
– میانگین مشارکت در انتخابات در ایران از اولین انتخابات یعنی 5 بهمن 1358 تا سال 1400، معادل 65 درصد بوده است. یعنی از اول انقلاب تا الان و در شرایط مختلف کشور، به طور میانگین، 35 درصد واجدین شرایط رای دهی در انتخابات ریاست جمهوری شرکت نکرده اند. حتی در انتخابات رفراندوم جمهوری اسلامی هم حدود 75 درصد از مردم شرکت کردند و از این 75 درصد، 98 درصد رای آری به جمهوری اسلامی دادند و برخی به اشتباه گمان می کنند که میزان مشارکت در انتخابات رفراندوم جمهوری اسلامی، 2/98 بوده است. در پایان همان سال 58، میزان مشارکت در انتخابات مجلس 52 درصد است و این در شرایطی است که وحدت و انسجام ملی در وضعیت خوبی قرار دارد. پس نکته اول اینکه میانگین مشارکت تا الان حدود 65 درصد بوده است و نمی شود همواره آن 35 درصد را مخالف و معترض و برانداز نامید!
نکته دوم اینکه میانگین مشارکت در جهان هم حدود همین 65 درصد است و به جز برخی کشورها که انتخابات اجباری و یا شبه اجباری دارند مانند بلژیک و برزیل و استرالیا و ترکیه و …باقی کشورها وضعیت مشابهی دارند. آمریکا از 1990 تا الان انتخابات بالای 70 درصد نداشته است و فرانسه به سمت همین میانگین یعنی محدوده 65 تا 70 درصد در حال افول است!آیا می شود نتیجه گرفت که 35 درصد در تمام کشورهای جهان مخالف و برانداز هستند؟نکته جالب توجه این است که ایران با ثبت دو مشارکت حدود 80 درصد و 84 درصد، جزء رکوردداران میزان مشارکت است.
– نکته سوم اینکه کاهش مشارکت لزوماً به معنای کاهش وحدت ملی و سرمایه اجتماعی نیست. چون در سالی که رکورد 84 درصدی در سال 1388 زده شد، شدت تنش اجتماعی به حدی بود که کشور چندین ماه درگیری های داخلی را در خیابانها و حتی در خانه های مردم تجربه کرد.یا برعکس آن در سالهای دهه 60 که ایران در حال جنگ با عراق بود، انتخابات با مشارکت 55 درصدی برگزار شد اما بیش از 85 تا 90 درصد مشارکت کنندگان به رییس جمهور منتخب رای دادند. یعنی میزان مشارکت بالا نبود اما مقبولیت رییس جمهور کاملا قابل احراز بود.
– نکته پایانی هم اینکه ایران حداقل 2500 تا 3000 سال تاریخ سلطنت و استبداد را تجربه کرده است و الان کمتر از نیم قرن است که این نحوه از مشارکت مردم در سیاست را از طریق برگزاری انتخابات تجربه می کند. حتما فراز و نشیبهایی خواهد داشت. ضمن اینکه در چهل و پنج سال گذشته، ما کشوری عادی نبوده ایم. انقلاب و هشت سال جنگ تحمیلی بلافاصله بعد از انقلاب، برای عادی نبودن شرایط ایران کافی بود اما با فاصله کوتاهی از پایان جنگ، تحریم و فشار اقتصادی و سیاسی و از همه بیشتر فشار رسانه ای هم شروع شد و همچنان ادامه دارد. چه روزی بوده که ایران تهدید نشده و دل نگران حوادث و دشمنی های داخلی و خارجی نبوده است؟پس باید مسئله مشارکت در ایران را با همه این مولفه ها ارزیابی کرد. آن زمان شاید اعداد معنای دیگری داشته باشد و برعکس تلقی دوستان بشود گفت که این 50 درصد مشارکت پس از چند دهه تحریم و فشار اقتصادی سیاسی و رسانه ای و پس از حوادث آبان و دی 98 و درگیری های سال 1401 و تمام بحرانهایی که ایران در این چند سال تجربه کرده است، نه تنها نشانه مرگ سیاست نیست بلکه نشانه زنده بودن و نفس کشیدن اراده عمومی و عزم ملی و به تعبیر دیگر سیاست در ایران است.
نباید مشارکت 50 درصد ایرانیان با سرنوشتی که داشتهاند را با درصد مشارکت در ترکیه و آلمان و دانمارک مقایسه کرد. این 50 درصد شرکت کننده نشان دادند که با همه سختی ها و رنج ها و دل نگرانی ها و دلخوری ها، هنوز به آینده امیدوار هستند و همچنان قصد دارند حضوری موثر در سرنوشت کشور داشته باشند.
اگر نتوان مشارکت حدود 50 درصد مردم ایران در انتخابات ریاست جمهوری چهاردهم را اینطور دید و روایت کرد، حداقل می توان با اتکای به نکاتی که در بالا بیان شد با قطعیت گفت که ایده اکثریت قهرکرده و معترض و مخالف نظام با تکیه بر 50 درصدی که در انتخابات مشارکت نکردند، افسانه و دروغ است و تکرار زیاد و پرداختن به آن و نتیجه گیری های عجیب در عالم سیاست و اقتصاد و اجتماع و فرهنگ بر اساس آن، مبتنی بر استدلال و منطق نیست و بیشتر یک رویکرد خاص سیاسی رسانه ای را نسبت به وضعیت کشور و آینده ایران نشان می دهد.
رویکردی که بر ایده سقوط و افول و انحطاط ایران اصرار دارد و حتی پیروزی نامزدی مانند دکتر پزشکیان که شخصیت متمایز و قابل تاملی در میان نامزدهای انتخابات و اهل سیاست دارند و در شرایطی که همگان بر بسته بودن فضا و معلوم بودن گزینه نظام تاکید داشتند، باعث نمی شود که این بخش از حامیان ایشان تغییر جهت و رویکرد داده و دست از ایده انسداد و انحطاط و افول ایران بردارند!
